Wanneer wordt Nederland wakker?
De groeiende kloof tussen systeemwereld en leefwereld
Ik maak me zorgen over het ondernemingsklimaat in Nederland. Maar misschien maak ik me nog wel meer zorgen over iets wat daaronder ligt.
De groeiende afstand tussen de wereld van beleid, regels, modellen en spreadsheets en de werkelijkheid waarin ondernemers en inwoners iedere dag moeten handelen.
We lijken steeds meer te leven in twee werkelijkheden.
In de systeemwereld proberen we grip te krijgen op complexe vraagstukken met wetten, regels, procedures, modellen, verantwoordingssystemen en controles.
In de leefwereld moeten mensen ondertussen gewoon verder. Ondernemers moeten investeren, personeel vinden, innoveren en hun bedrijf draaiende houden. Boeren moeten produceren. Bouwers willen woningen bouwen. Inwoners zoeken een huis en willen betaalbare energie. Bedrijven willen verduurzamen of uitbreiden, maar lopen bijvoorbeeld tegen netcongestie aan.
En juist daar wringt het steeds vaker.
Meer complexiteit, meer controle
Ik ken de overheid goed en heb er jarenlang met veel plezier gewerkt. Ik heb ook gezien hoeveel bevlogen en deskundige mensen er werken.
Daar zit voor mij het probleem niet.
Het probleem zit veel dieper: in de cultuur en in de manier waarop we onze overheid hebben georganiseerd.
Overheden moeten zorgvuldig zijn. Ze moeten publieke middelen verantwoorden, rechtsgelijkheid bewaken en willekeur voorkomen. Daar zijn regels voor nodig.
Maar wanneer onzekerheid toeneemt, lijkt onze reflex steeds vaker: nóg meer regelen, controleren en vastleggen.
Dat is begrijpelijk. Een bureaucratisch systeem zoekt zekerheid.
Alleen: de samenleving gedraagt zich niet als een spreadsheet.
Technologische ontwikkelingen, AI, energietransitie, klimaatverandering, personeelstekorten en geopolitieke veranderingen volgen geen beleidscyclus van vier jaar. Ondernemers kunnen ook niet wachten totdat alle onzekerheden uit een beleidsnota zijn verdwenen.
Zij moeten handelen.
Daarom vraag ik me steeds vaker af:
Is onze manier van besturen nog wel geschikt voor een samenleving die voortdurend verandert?
Een boek uit 2015 dat actueler lijkt dan ooit
Die vraag deed me opnieuw denken aan Werken aan de wakkere stad van Jan van Ginkel en Frans Verhaaren. De auteurs pleitten al ruim tien jaar geleden voor een andere verhouding tussen overheid en samenleving. Minder de overheid als centrale probleemoplosser en meer ruimte voor het leervermogen, initiatief en de kracht van gemeenschappen.
Zij noemen dat gemeenschapskracht.
Dat vraagt ook om een ander soort leiderschap: langzaam leiderschap.
Niet langzaam in de betekenis van besluiteloos of bureaucratisch. Integendeel.
Het betekent dat je niet bij ieder maatschappelijk probleem onmiddellijk in de reflex schiet van beleid maken, een programma optuigen of nieuwe regels invoeren.
Eerst waarnemen.
Luisteren.
Begrijpen wat er werkelijk gebeurt.
Kijken welke kennis, energie en initiatieven al in de samenleving aanwezig zijn.
En vervolgens de omstandigheden creëren waardoor mensen, bedrijven, instellingen en overheid samen tot oplossingen kunnen komen.
Dat vraagt soms iets heel moeilijks van bestuurders en managers: daadkrachtig op je handen kunnen zitten. Niet alles willen beheersen.
De urgentiekloof
En daar kom ik bij iets wat mij misschien nog wel het meest bezighoudt.
John Kotter leerde ons dat wezenlijke verandering pas ontstaat wanneer er voldoende gevoel van urgentie bestaat.
Maar wat gebeurt er wanneer die urgentie in de leefwereld allang wordt gevoeld, terwijl de systeemwereld haar nog aan het verwerken is?
Een ondernemer die geen zwaardere elektriciteitsaansluiting krijgt, voelt de urgentie vandaag.
Een bedrijf dat door regels, kosten of onzeker beleid een investering uitstelt, voelt die vandaag.
Een woningbouwer die niet verder kan, voelt die vandaag.
Een boer die met droogte, waterbeperkingen of veranderende regelgeving wordt geconfronteerd, voelt die vandaag.
Maar zodra diezelfde problemen de systeemwereld binnenkomen, worden het dossiers. Er komen onderzoeken, programma’s, overlegtafels, juridische toetsen, begrotingen en bestuurlijke besluitvorming.
Allemaal vaak met goede redenen.
Maar ondertussen tikt buiten de klok door.
Misschien hebben we daarom inmiddels te maken met een nieuwe kloof:
de urgentiekloof.
De leefwereld ervaart urgentie. De systeemwereld verwerkt urgentie.
En verwerken is nog geen veranderen.
Wie gaat het tij keren?
Dat is misschien de moeilijkste vraag.
We kijken gemakkelijk naar Den Haag. Naar ministers, politiek of bestuurders.
Maar misschien is dat óók oud denken.
De gedachte achter gemeenschapskracht is juist dat leiderschap niet uitsluitend gekoppeld is aan een functie of positie.
Een ondernemer kan leiderschap tonen. Een ambtenaar ook.
Een inwoner, wethouder, onderwijsinstelling of groep bedrijven eveneens.
Leiderschap ontstaat waar mensen verantwoordelijkheid nemen voor een vraagstuk dat groter is dan hun eigen belang.
Dat betekent niet dat de overheid zich moet terugtrekken.
Het betekent dat haar rol verandert.
Van controleren naar mogelijk maken.
Van alles zelf willen oplossen naar partijen verbinden.
Van beleid maken vóór mensen naar oplossingen ontwikkelen mét mensen.
Van risicomijding naar verantwoord experimenteren.
Van systeemkracht naar gemeenschapskracht.
En misschien vooral: van de illusie van voorspelbaarheid naar het vermogen om je voortdurend aan te passen.
Van Smart City naar adaptieve samenleving
Ruim tien jaar geleden onderzocht ik in het kader van Smart Cities al of de cultuur van een gemeentelijke organisatie eigenlijk wel ondersteunend was aan de veranderingen die een slimme stad vraagt.
Destijds ging het over digitalisering, technologie, innovatie en nieuwe samenwerkingsvormen.
Smart City klonk voor velen nog als iets voor de toekomst.
Die toekomst is inmiddels werkelijkheid.
AI verandert werk. Het energiesysteem loopt tegen grenzen aan. De arbeidsmarkt verandert. Ondernemers moeten verduurzamen en digitaliseren. Klimaatverandering vraagt aanpassingen. De woningmarkt zit vast.
We kunnen al die problemen afzonderlijk proberen op te lossen.
Maar misschien moeten we eindelijk naar het systeem erachter kijken.
Want je kunt een snel veranderende samenleving niet blijven besturen met een organisatiecultuur die vooral is ingericht op voorspelbaarheid, beheersing en risicoreductie.
Daarvoor hebben we een adaptieve overheid nodig.
Een overheid die kan leren.
Die ruimte durft te geven.
Die fouten niet automatisch vertaalt naar nóg een regel.
Die professionals vertrouwt.
Die ondernemers niet alleen ziet als doelgroep van beleid, maar als mede-ontwikkelaars van oplossingen.
En die begrijpt dat niet alle wijsheid binnen het eigen systeem aanwezig is.
Misschien is dát de echte urgentie
We praten veel over woningnood, netcongestie, arbeidsmarkt, zorg, klimaat, economische groei en ondernemingsklimaat.
Allemaal urgente problemen.
Maar misschien ligt daaronder een nog grotere veranderopgave:
de manier waarop we in Nederland organiseren, besturen en samenwerken.
De vraag is daarom niet alleen wanneer de overheid wakker wordt.
De vraag is wanneer wij wakker worden.
Overheid, ondernemers, maatschappelijke organisaties én inwoners.
Want misschien ontstaat de verandering waar Kotter over spreekt pas echt wanneer voldoende mensen beseffen:
we hoeven niet nóg harder te werken binnen het bestaande systeem. We moeten samen een systeem bouwen dat beter past bij de werkelijkheid van vandaag.
Dat vraagt minder beheersing en meer vertrouwen.
Minder afstand en meer verbinding. Minder systeemwereld tegenover leefwereld.
En vooral veel meer leiderschap.
Niet het leiderschap van degene die alle antwoorden heeft.
Maar het leiderschap van mensen die durven zeggen: het kan anders — en laten we beginnen.
